Adela Schwarzer do dzis szuka swoich braci i sióstr…

Deutch English Svenska

Adela Schwarzer, 1923 - 2005. (1940, 1946)

Updated September 2007 in English and Swedish

- widziala ich po raz ostatni
w getcie rzeszowskim wiosna roku 1942

Mechel Schwarzer ur. 1888	Malka Beila Tennenbaum ur. 1890

Kiedys przechodzac przez teren zakazany, Mechel zostal dotkliwie pobity, zabrano mu wtedy wszystkie przedmioty wartosciowe. Wkrótce, w listopadzie 1939 roku Zydzi krakowscy otrzymali – pod kara smierci - nakaz noszenia na ramieniu bialych przepasek z niebieska gwiazda Dawida.

Adela pamieta, ze wszyscy mieszkancy Krakowa musieli stac w kolejce po chleb od 4 rano przez wieksza czesc dnia. Nazisci mieli zwyczaj podchodzic z psami do kolejki, aby wyrzucic z niej Zydów. Adela sama byla wielokrotnie wyciagana przez nich z kolejki, kopana i bita kijem.

Wiele razy Adela byla zabierana do pracy przymusowej, takiej jak pranie, sprzatanie i rabanie drewna dla Schutzpolizei, która stacjonowala na ul. Robotniczej – blisko domu Schwarzerów. Pewnego razu (jeszcze pod koniec roku 1939) nazisci zatrzymali Adele w swoim obozie dluzej niz zwykle. Jej ojciec Mechel wiedzial o tym i byl tym bardzo podenerwowany - obawial sie, ze jego córka zostala zgwalcona. Mechel wszakze mial dar konwersacji – podszedl na posterunek policji, zagadnal Niemca mile i zostal wpuszczony. Tematem pogawedki stal sie podupadly interes, jaki dawniej prowadzil Niemiec w swej ojczyznie - maly sklep fotogra-ficzny. Niemiec przeprosil Mechela za przetrzy-manie Adeli w pracy i wypuscil ja.

Zima 1939 roku Mechel Schwarzer zostal zmuszony przez nazistów do wyjazdu do Rzeszowa. Jego rodzina przebywala na terenie Gminy Zydowskiej w Krakowie jeszcze w sierpniu
i wrzesniu 1940 (zachowaly sie protokoly rejestracji Adeli i Heleny z 28 sierpnia i Izaka z 8 wrzesnia, które sa przechowywane w Zydowskim Instytucie Historycznym w Warszawie, patrz s. 2). Swiadkowie podpisani na protokolach Adeli i Heleny to Maria Rosen mieszkajaca na ulicy Tarnowskiej 13 i Sala Tenenbaum z ulicy Kalwaryjskiej 43; swiadkiem dla Izaka byla Adela.

Nastepnego roku, na kolejnym etapie „oczyszczania starego niemieckiego miasta Krakowa” Schwarzerowie zostali wyrzuceni z domu na ulicy Wielickiej. Mogli zabrac ze soba tylko tyle, ile miescilo sie w rekach; reszta rzeczy pozostala w ich domu. Pozostal tam tez syn ich sluzacej, Anny Urbaniak - Roman. A oto wspomnienie chwili pozegnania rodzinnego domu, jakie przechowalo sie w sercu Adeli: Polscy sasiedzi kopia ich nedzne tobolki i krzycza: „Wynocha do Palestyny!”

Adela wraz z matka i siostrami zostaly zabrane niemieckim transportem do Rzeszowa i tam dolaczyly do Mechela. Pózniej Regina robila piesze wyprawy do ich krakowskiego domu, by sprowadzic ubrania i inne potrzebne rzeczy. Dzieki sluzacej Schwarzerów, Annie Urbaniak, Adela odzyskala zdjecia rodzinne po II wojnie swiatowej, które Anna przeslala jej do Szwecji…

Dzieci zostaly przeniesione na ulice Szpitalna 1, której czesc stala sie wkrótce „mniejszym gettem” (mialo ono zostac zlikwidowane w pierwszej kolejnosci). Adela pamieta, jak okupanci niemieccy przychodzili z psami na targ w piatki. Mieli za zadanie zlapac kilku Zydów celem „oczyszczenia” miasta, ale nie mieli odwagi, by dokonac wyboru ofiar: wybór pozostawiali psom. Zyd, za którym weszyl pies, zostal zabierany na smierc.

Jak wiadomo z historii rzeszowskiego Holokaustu, nazisci zamkneli getto 10 stycznia 1942 roku; w jego murach zamieszkalo 12,5 tysiaca rzeszowskich Zydów, do których w czerwcu dolaczyla podobna liczba Zydów z okolicy. 19-letnia Adele wlaczono do grupy pracy przymusowej, która pracowala na stacji kolejowej w Rzeszowie. Praca Adeli polegala na rozladowywaniu wagonów z weglem, drewnem i piaskiem. Kopala takze rowy (prawdopodobnie dla obrony przeciwlotniczej), pomagajac pewnej wysokiej Zydówce, profesor, która nie mogla podolac tej pracy.
Wiosna 1942 roku Adela wraz ze swoja grupa zostala wyslana do pracy w obozie Biesiadka. JUZ NIGDY WIECEJ NIE ZOBACZYLA SWOICH BRACI I SIÓSTR. Jakis plomyk nadziei plonal zawsze w jej sercu, poniewaz kobiety przywiezione
z Rzeszowa do pracy w obozie w Czestochowie powiedzialy jej, ze widzialy, jak jej najmlodsza siostra Amalia ukryla sie przed Niemcami w smietniku w czasie deportacji.

To, co wydarzylo sie w Rzeszowie w ciagu nastepnych miesiecy, jest punktem kulminacyjnym tej historii, poniewaz wtedy prawdopodobnie rozstrzygnely sie nie znane nam losy rodzenstwa Schwarzer.

Rózne zródla podaja rozne liczby oraz miejsca eksterminacji. Ponizej przedstawiono dane, które zgadzaja sie ze wszystkimi zródlami. Zydzi rzeszowscy oraz ci, których przywieziono do rzeszowskiego getta z okolic, zostali wymordowani po kilku deportacjach, które rozpoczely sie w lipcu 1942 roku (6-7 lipca - tzw. mniejsze czyli polud-niowe getto; w czwartek 10 lipca; w poniedzialek 14 lipca - ulica Kopernika, ulica Tannenbauma, ludzie starsi oraz pacjenci szpitala zydowskiego; w piatek 19 lipca).

Wszystkich deportowanych za kazdym razem prowadzono pieszo do stacji kolejowej w Staroniwie. Stad wysylano ich pociagiem do dwóch miejsc: byli mordowani w obozie zaglady w Belzcu lub w lesie pod Glogowem Malopolskim (niektóre zródla mówia o lesie w Rudnej).

Szacowana liczba Zydów rzeszowskich zamordowanych w Belzcu w akcji lipcowej wynosi 14 000. W swym niezwyklym dzienniku Stanislaw Kotula podaje, ze Las Glogowski byl miejscem eksterminacji glownie starszych i schorowanych Zydów. Liczba, o jakiej mówi sie w tym przypadku, waha sie od 2 do 6 tysiecy. 7 sierpnia pozostale kobiety i dzieci zgromadzono podstepem i wyslano do Pelkini a pózniej do Belzca (ponad 1000 osób).

15 listopada 1942 roku 2000 Zydów stracilo zycie po deportowaniu z getta rzeszowskiego do Belzca. Ok. 3000 Zydów pozostalo w getcie, które teraz zostalo podzielone na getto A - na wschód od ulicy Baldachowskiej, z robotnikami przymusowymi - i getto B, na zachód od ulicy Baldachowskiej, nazwane przez mieszkanców schmeltzgetto („topniejace getto”) – tzn. getto dla Zydów przeznaczonych na smierc. Ci Zydzi zostali wszyscy przewiezieni do obozu w Brzezince i zgineli w komorach gazowych we wrzesniu 1943. W czasie od wrzesnia 1943 i lipca 1944 wiezniowie pracy przymusowej z getta rzeszowskiego byli takze wysylani do obozu w Oswiecimiu, niektórym z nich udalo sie uciec i ukryc do czasu wyzwolenia, kilku przezylo obóz w Oswiecimiu. Pewna grupe po wywiezieniu do obozu pracy przymusowej w Szebniach we wrzesniu 1943 rozstrzelano w lasach w Dobrucowej.

Znajomosc historii pozwala na hipoteze, ze najstarsi sposród rodzenstwa mogli trafic do pracy przymusowej, tak jak Adela, co dawalo wieksza szanse na przezycie. Zwlaszcza w ostatniej grupie z getta A zdarzyly sie udane ucieczki. Mozliwe, ze któres z dzieci ucieklo badz ukrylo sie – swiat slyszal juz wiele takich cudownych historii...

Czy Izak, Gusta, Helena, Regina i najmlodsi, Samuel (który w roku 1942 mial lat 14) oraz Amalia (która wtedy miala lat 12) – mogli miec wiecej szczescia anizeli 6 milionów Zydów wymordowa-nych w czasie Zaglady?

Od lutego 1943 Adela przebywala w obozie pracy przymusowej w Hucie Komorowkiej. „Tutaj takze musialam scinac lasy. Nie mialam odpowiedniego ubrania, wiec moje rece byly przemarzniete. Zylismy dzieki odpadom ze smiet-nika, skórkom od ziemniaków itp. Baraki byly pelne robactwa – cierpielismy od tego dzien i noc, walka z robakami byly naprawde wyczerpujaca. Nie bylo prycz – spalismy na bardzo zimnej podlodze. Zachorowalam na tyfus. Bylam wciaz jeszcze chora, kiedy zmuszono mnie do ciezkiej pracy fizycznej jak zwykle. Jedzenie bylo fatalne. Nocami musielismy wystawac godzinami na bacznosc na zewnatrz baraków. Kapo grozil wtedy, ze nas zastrzeli lub odesle z powrotem (do getta). Bil nas swoim rewolwerem..”

Potem Adela byla wyslana do obozu w Plaszowie. Wiezniowie nosili ponumerowane uniformy. Ich praca polegala na przyszywaniu guzików do mundurów hitlerowskich. Nastepnym obozem – od pazdziernika 1943 - byla Skarzysko-Kamienna, gdzie wiezniowie musieli pracowac w fabryce amunicji. Adela byla zmuszona do pracy z wiertarka na zmianie 12-godzinnej. Praca byla bardzo wyczerpujaca i z tego powodu zdarzylo sie raz, ze Adela zasnela przy maszynie. Obudzila ja volksdeutschka, wylewajac na nia wiadro wody. Dostawali jedzenie tylko raz dziennie i w czasie posilku musieli stac przy maszynach. W czasie wykonywania tej pracy Adela zostala ciezko zraniona przez wiertarke. Musiala zostac zoperowana; w wyniku calego zdarzenia wywiazala sie infekcja krwi. Rana nie zostala zaszyta po operacji, skutkiem czego palec do dzisiaj jest czesciowo niesprawny.

Od sierpnia 1944 roku Adela pracowala w Czestochowie, w kolejnej fabryce amunicji. Szefem jej zmiany byl Niemiec, niejaki Winter. Byla bita wielokrotnie. „Bito mnie nawet z powodu dole-gliwosci zoladkowych i wychodzenia do latryny. Pewnego razu zepsula sie maszyna, przy której pracowalam. Wzieto mnie do straznika – pan Winter byl tam równiez. Polozyli mnie na stole i Winter rozkazal chlostac mnie, dopóki cialo nie bylo cale sine. Kiedy molestowanie dobieglo konca, zmuszono mnie do tego, abym poszla podziekowac Winterowi, ze byl dla mnie uprzejmy i nie kazal chlostac mnie dluzej.”

W czasie pobytu w obozie w Czestochowie Adela próbowala ucieczki. Zdolala wydostac sie poza teren obozu i dotrzec do wiejskiego domostwa. Kupila od tam chleb za zloty pierscionek, który miala zaszyty w swojej sukience na podobna okolicznosc. Ale… wrócila do obozu i podzielila chleb z towarzyszkami. Nie wiedzialaby, jak przetrwac na zewnatrz…

W koncu, w styczniu 1945 roku (kiedy Armia Czerwona byla juz blisko), Adela znalazla sie w ostatnim obozie - Bergen-Belsen. „Najpierw wyslano nas do Buchenwaldu wagonami towarowymi – bez okien, bez toalety, bez jedzenia. Trwalo to kilka dni. Kiedy dotarlismy do Buchenwaldu, bylismy w naprawde zlym stanie. Tu przesadzono nas do innego pociagu i wyslano do Bergen-Belsen. Po przybyciu tam musielismy przez wiele godzin stac w kolejce do przegladu. W obozie bylo niewiele do jedzenia, a w ostatnim okresie prawie nie bylo wody. Zostalam na krótko wzieta do wyrebu lasu. Jesli nie wykonywalismy naszej pracy zgodnie z oczekiwaniami, bylismy bici.”

Po wyzwoleniu – cudowne ocalenie i nie konczace sie poszukiwanie

Nastepnego dnia Adela dotarla do Malmö. Tam z powodu ogromnego oslabienia zatrzymano ja w szpitalu na cztery tygodnie. Pózniej cala grupe ocalonych z Bergen-Belsen przekazano do miejscowosci Baggå w charakterze rekonwa-lescentów. Z gleboka wdziecznoscia przyjeli oni oferte pracy w ASEA (obecnie ABB) w Västerås.

Od tamtego czasu Adela Schwarzer poszukuje swych braci i sióstr – jak dotad bez powodzenia, ale z „nadzieja, która umiera ostatnia”… Pamiec o rodzenstwie dawala jej oparcie w najstraszniejszych chwilach tej historii i powraca do niej nieustannie, dniami i nocami. To Izak, Gusta, Helena, Regina, Samuel i Amalia Schwarzer (patrz zdjecie rodzenstwa Schwarzer ponizej).

Izak Schwarzer ur. 1919	Gusta Schwarzer ur. 1921	Helena Schwarzer ur. 1925
Regina Schwarzer ur. 1926	Samuel Schwarzer ur. 1928	Amalia Schwarzer ur. 1930